ZAKŁAD SOCJOLOGII KATEDRY STOSOWANYCH NAUK SPOŁECZNYCH SIĘGA DO TRADYCJI POLSKIEJ SOCJOLOGII - METODY BIOGRAFICZNEJ
LOSY MIESZKAŃCÓW GÓRNEGO SLĄSKA W XX WIEKU
W Zakładzie Socjologii Katedry Stosowanych Nauk Społecznych na Wydziale Organizacji i Zarządzania Politechniki Śląskiej rozpoczęto realizację projektu badawczego „Moje stulecie – losy mieszkańców
Górnego Śląska w XX wieku”.
Celem projektu jest przeprowadzenie badań oraz zebranie dokumentacji przedstawiającej obrazy przemian społecznych, kulturowych, gospodarczych i politycznych
w świadomości mieszkańców Górnego Śląska oraz promocja świadomości i aktywności obywatelskiej poprzez zachęcenie mieszkańców do włączenia się w dyskurs o historii, a przede wszystkim o wartościach, potrzebach i oczekiwaniach wobec „małej ojczyzny”, a także o trudnościach, jakie spotykały mieszkańców Górnego Śląska
i strategiach ich przezwyciężania. Projekt ma również na celu wzmacnianie identyfikacji z regionem zamieszkania i jego dziedzictwem kulturowym oraz wzmacnianie więzi lokalnych poprzez popularyzację wiedzy o wspólnych doświadczeniach historycznych różnych grup mieszkańców, ale także ukazanie walorów, jakie wynikają z tolerancji
i szacunku wobec różnic kulturowych oraz ich wartości wzbogacającej dziedzictwo kulturowe.
Projekt przewiduje realizację badań naukowych w oparciu o metodę biograficzną. Zgodnie z jej tradycją zebranie materiałów badawczych w postaci wspomnień, pamiętników, zdjęć wraz
z opisem i innych będzie dobywało się w drodze konkursu otwartego ogłoszonego w mediach i rozpropagowanego przez instytucje i zakłady pracy na Górnym Śląsku. Zebrane prace będą analizowane i oceniane przez powołaną do tego celu komisję konkursową.
W konkursie przyznane zostaną nagrody pieniężne. Promocja oraz propagowanie historii Górnego Śląska odbędzie się poprzez wydanie publikacji zawierającej nagrodzone wspomnienia i pamiętniki. W wyniku konkursu otrzymany zostanie materiał do dalszych analiz badawczych. Ich propagowanie będzie zrealizowane poprzez organizację konferencji naukowej poświęconej problematyce patriotyzmu na Górnym Śląsku oraz publikacji
i rozpowszechnienia materiałów pokonferencyjnych.
Metoda biograficzna ma bogatą historię w socjologii polskiej, z tego względu nazywana bywa również polską metodą. Pojawiła się pod koniec XIX wieku w psychologii. Pierwsze psychobiografie zostały opracowane przez Władysława Witwiciego w 1909 r. (psychobiografia Sokratesa) i przez Zygmunta Freuda
w 1910 r. (psychobiografia Leonarda da Vinci). W socjologii wprowadzenie dokumentów osobistych do badań naukowych rozpoczęło się od prac amerykańskiego antropologa i socjologa Wiliama Thomasa oraz polskiego socjologa Floriana Znanieckiego,
a szczególnie dzięki ich współpracy
w dziele „Chłop polski w Europie
i Ameryce”. Wspomniane dzieło prezentuje proces przystosowania się polskich emigrantów do nowych warunków życia i środowiska społeczno-kulturowego, wyjaśnia przemiany stylów życia emigrantów, form rodziny, wzorów zachowania, postaw, wskazując na mechanizmy przystosowania
w nowym środowisku społecznym.
Specyfiką polskiej odmiany metody biograficznej było uzyskiwanie materiałów w drodze konkursu. Konkurs taki pierwszy raz ogłosił w Polsce na Uniwersytecie Poznańskim Florian Znaniecki
w 1921 roku, uzyskując 149 życiorysów. Kolejne konkursy, kierowane zwykle do określonej kategorii społecznej: robotników, chłopów, bezrobotnych, mieszkańców Poznania, mieszkańców Śląska spotykały się zwykle z dużym odzewem w społeczeństwie (zbierano zwykle kilkaset prac) i pozwalały na opracowanie bogatych materiałów do analiz. Największym powodzeniem cieszył się konkurs ogłoszony przez Józefa Chałasińskiego w 1936 roku w czasopiśmie „Przysposobienie Rolnicze”, a skierowany do młodzieży wiejskiej. Zebrano wówczas 1544 wypowiedzi autobiograficznych na temat „Opis mego życia, prac, przemyśleń
i dążeń”, a które stały się podstawą czterotomowego dzieła „Młode pokolenie chłopów.”
W czasie wojny wiele z zebranych
w okresie międzywojennym materiałów zostało zniszczonych lub zaginęło. Po wojnie metoda biograficzna i zbieranie materiałów w drodze konkursu stopniowo stawało się coraz mniej popularne. Na Zachodzie Europy i w Ameryce wypierane metodami sondażowymi,
w Polsce natomiast w pierwszych latach powojennych ogłaszano jeszcze konkursy biograficzne (między innymi
w czasopiśmie „Po Prostu” konkurs skierowany do młodego inteligenta), jednak zainteresowanie nimi stopniowo malało, a przede wszystkim zmieniła się sama sytuacja socjologii jako dyscypliny naukowej niepożądanej w ocenie ówczesnych władz. W okresie transformacji zapanowała w Polsce „moda na sondaże” jako najważniejszy, a zarazem najszybszy sposób badania społeczeństwa
i można stwierdzić, że moda ta trwa
w pewnym stopniu do dzisiaj.
Powrót do metody biograficznej
w Europie Zachodniej i Stanach Zjednoczonych następował stopniowo od końca lat 60. W Polsce renesans metody biograficznej obserwujemy od początku lat 90. Nie jest to jednak powrót do tego samego. Zmienia się nie tylko sposób zbierania materiałów
i ich opracowania, ale również pojawiają się założenia metodologiczne pozwalające w różny sposób zastosować materiały biograficzne w analizie socjologicznej. Są to przede wszystkim metoda konstruktywistyczna, metoda egzemplifikacji, metoda analizy treści, czy chociażby analiza typologiczna.
W dyskusji nad metodą biograficzną
i jej przydatnością w analizie socjologicznej, rozpoczętej już w początkach XX wieku, podkreśla się zarówno zalety jak i wady stosowania tego typu materiałów. Wśród zarzutów znajdują się zarówno te, które podważają całą metodę i jej wartość naukową, określając materiały opracowane na jej podstawie jako „anegdotyczno-empiryczne”, czy również takie, które podważają jej podstawowe założenie, wskazując, że dokumenty osobiste mogą być jedynie źródłem poznania subiektywnej świadomości jednostek, a nie poznania struktur społecznych. Inne zarzuty dotyczą niewystarczającej reprezentatywności tej metody czy braku obiektywności
w opisie faktów społecznych przez autorów. Wśród zalet metody biograficznej wymienia się przede wszystkim możliwość poznania motywacji ludzkich działań, mechanizmów kształtowania się postaw i dążeń jednostek i grup społecznych. Jest to z pewnością metoda, która pozwala zrozumieć procesy przemian wzorów życia, zwyczajów i obyczajów, a przede wszystkim przemian, które dokonują się w świadomości
i ich zależności względem struktury społecznej.
O zaletach stosowania metody biograficznej przekonująco wspominał Florian Znaniecki w przedmowie do dzieła Józefa Chałasińskiego, wskazując na człowieka jako na uczestnika rzeczywistości społecznej i w znacznej mierze będącego jej wytworem, „w którym jednostka wzrosła i uczestniczy z całą jego (społecznego świata) złożoną strukturą, z jego tradycjami, wierzeniami i przesądami, jego obyczajami regulującymi stosunki między ludźmi. (…) Wszystko to przejawia się, choć tylko fragmentarycznie,
w całokształcie indywidualnych doświadczeń. Z drugiej strony sam osobnik, przez swe postawy wartościujące i dążenia czynne, jest wraz z innymi współtwórcą rzeczywistości społecznej, bierze mniejszy lub większy udział
w jej utrzymaniu i przekształceniu, gdyż rzeczywistość społeczna jest niczym innym jak właśnie częściowo uporządkowaną syntezą wielu żyć osobistych
i każda indywidualna postawa i dążenie jest realną siłą społeczną.” Uważam, że ta opinia nadal pozostaje najlepszą rekomendacją do wykorzystywania metody biograficznej w badaniach społecznych.
Iwona Sobieraj
OGŁOSZENIE
Zakład Socjologii Katedry Stosowanych Nauk Społecznych
Wydziału Organizacji i Zarządzania Politechniki Śląskiej
ogłasza konkurs na pamiętniki (wspomnienia):
Moje stulecie - losy mieszkańców Górnego Śląska w XX wieku
Pragniemy poznać i utrwalić wspomnienia mieszkańców Śląska, odnoszące się do indywidualnego spojrzenia na przemiany zachodzące w ich otoczeniu. Zachęcamy do podzielenia się indywidualnym doświadczeniem, przeżyciami osobistymi oraz opiniami na temat wydarzeń historycznych, przemian kulturowych i społecznych. Interesują nas świadectwa czasu, obejmujące losy mieszkańców Śląska.
Pragniemy poznać:
1. Los indywidualny w wymiarze: szkoła - rodzina - praca
2. Stosunek do ważnych wydarzeń historycznych
3. Ocenę przemian zachodzących wokół mieszkańców Śląska, a dotykających ich życia osobistego,
religijnego, zawodowego, zmieniających także życie społeczne.
Oczekujemy do końca września 2007 roku na wypowiedzi o objętości 20-30 stron maszynopisu lub 30-40 czytelnego rękopisu. Mile widziane są fotografie z krótkimi komentarzami.
Przewidujemy nagrody oraz wyróżnienia:
I nagroda – 5 000 zł
II nagroda – 3 000 zł
III nagroda – 2 000 zł
Wyróżnienia w ramach kwoty 1000 zł.
Prace nagrodzone zostaną opublikowane!
Przewodnicząca Komitetu Redakcyjnego: dr Barbara Ziębińska.
Przewodniczący Rady Programowej: prof. dr hab. inż. Andrzej Karbownik.
Regulamin konkursu i formularz zgłoszeniowy oraz szczegółowe informacje dostępne są na stronie:
www.woiz.polsl.pl oraz pod numerem telefonu w Katedrze Stosowanych Nauk Społecznych: 032 2777323.
